Kratka biografija Stevana Maksimovića
Stevan Maksimović (1844–1922) bio je uticajan advokat, pisac pravne i dokumentarne literature iz Požarevca.
Istorijski arhiv Požarevac objavio je 2011. godine Zbirku načelnih odluka odeljenja i opštih sednica Kasacionog suda Stevana Maksimovića, na čijem se početku nalazi biografija ovog čuvenog Požarevljanina. Ovu širu biografiju pod nazivom Život i delo Stevana Maksimovića (1844–1922) napisao je Dobrica Živković. Mi ćemo na ovom mestu izneti samo osnovne podatke o Stevanu Maksimoviću, i to one koje su, mislimo, važne za razumevanje njegovih memoara Uspomene iz okupacije nemačke, austrijske i bugarske.
Stevan Maksimović rođen je 1844. godine u siromašnoj ali toploj i skladnoj porodici, u kojoj su se negovale istinske vrednosti: marljivost, poštenje, odgovornost, odanost i osećaj dužnosti. U rodnom mestu, Požarevcu, pohađao je osnovnu školu, a gimnaziju je završio u Beogradu 1861. Međutim, zbog teške materijalne situacije nije mogao da nastavi školovanje, pa se zaposlio kao praktikant u okružnom sudu u Požarevcu, te započeo izuzetno uspešnu pravničku i advokatsku karijeru dugu skoro pedeset godina.
Od 1867. godine radi u sudu Knjaževcu. Upoznaje Jelku i ženi se. Međutim, kada su Turci spalili Knjaževac u srpsko-turskom ratu 1876, tada je izgorela i kuća Stevana Maksimovića, pa se on vraća u rodni Požarevac.
Čitav svoj život posvetio je pravnoj teoriji, napisao je nekoliko stotina članaka, rasprava i tumačenja pravnih pitanja. Bio je izuzetno popularan advokat ne samo u Požarevcu nego i Knjaževcu, Zaječaru i Aleksincu, i ako je nekome trebao advokat, taj je birao Stevana.
Imao je troje dece, ćerku Leposavu i sinove Vladimira i Vlastimira. Preminuo je 1. marta 1922. u Požarevcu i sahranjen je uz prisustvo mnogobrojnih građana na požarevačkom groblju.
Ratni memoari Stevana Maksimovića
Najinteresantnije i ujedno književno najvrednije delo Stevana Maksimovića jesu Uspomene iz okupacije nemačke, austrijske i bugarske 1914–1918, memoarski zapis koji je sastavio neposredno po okončanju Prvog svetskog rata, 1919. godine. Nastale iz svežeg sećanja i sa terena na kome se pisac nalazio, ove uspomene predstavljaju dragocen istorijski i dokumentarni izvor o jednom od najtežih i najtragičnijih perioda srpske prošlosti – vremenu okupacije Srbije od strane Centralnih sila.
Maksimović svoje uspomene počinje jednim kraćim istorijskim pregledom o tome kako je započeo Prvi svetski rat: Sarajevski atentat, austrougarski ultimatum i Pašićev odgovor, početak borbi, zauzeće zapadne Srbije, Mišićeva ofanziva i odbrana, kratko zatišje. Posle ovog svojevrsnog uvoda počinje, gotovo dnevnički, priču o okupaciji.
Maksimović u delu daje potresnu i dosta detaljnu sliku svakodnevnog života u Požarevcu najpre pod nemačkom, a potom i pod austrougarskom i, najzad, bugarskom okupacionom vlašću, koja je u njegovim zapisima predstavljena kao naročito surova i nemilosrdna. On beleži prizore gladi, rekvizicija, pljački i nasilja, kao i stalnu neizvesnost u kojoj su živeli građani izloženi konstantnim pretnjama da će biti interniranja i streljanja. Međutim, ovo nije samo priča o stradanju nego i o hrabrosti, solidarnosti i uzajamnoj pomoći, kojima se čuvalo dostojanstvo i gajila nada u teškim vremenima.
Ono što je posebna književna vrednost Uspomena iz okupacije je pripovedački ton koji je trezven, uzdržan i bez patetike, gotovo hladan, hroničan, što svedočanstvu daje dodatnu uverljivost i snagu, i čini ga modernim, savremenim.
Iako je ovo delo memoarsko-istorijskog tipa i ima veliku istoriografsku vrednost kao svedočanstvo o okupaciji Srbije u Prvom svetskom ratu, ono što kod njega pleni je lično, privatno sećanje, sudbina jednog čoveka, za koju shvatamo da može biti ogledalo sudbine čitavog naroda: pisac je Uspomene posvetio seni svoga sina Vladimira, koji je našao smrt u moru 11. septembra 1917. godine.
Podsećamo da su u okviru edicije Otrgnuto od zaborava reizdati i druga manje poznata memoarska dela kao što su: Okupacija Dragiše Lapčevića, Moje uspomene Živojina Mišića, Pod okupacijom Borisava Stankovića, Dnevnik jednog dobrovoljca Pere Todorovića, Tasin dnevnik Tanasija Tase Milenkovića i mnoga druga.
Sva dela Stevana Maksimovića možete videti OVDE, a delo Uspomene iz okupacije OVDE.