Knjiga Pod Nemcima Božidara S. Nikolajevića, prvobitno objavljena 1923. godine u Beogradu, vredno je istorijsko svedočenje, za koji možemo reći da se nalazi na razmeđi memoarske, dokumentarne proze i umetničkog, književnog dela. U delu je opisana okupacije Srbije od strane nemačke i austrougarske vojske u Prvom svetskom ratu, nakon što su vlada i vojska napustile zemlju. Božidar Nikolajević odatle i počinje svoju priču:
„Polovinom oktobra 1915. nemačke trupe pod zapovedništvom generala Fon Vinklera i Fon Mozera, nadirući od varošice Rama, Kostolca i Dubravice na Dunavu ka Požarevcu i Petrovcu, imale su da lome uporan otpor srpske vojske, koja se tih mračnih i po Srbiju najtežih dana nalazila na svima linijama u povlačenju. Ali usprkos tome što je naša vojnička i politička situacija bila tada očajna, srpski je vojnik uspevao da zadržava Nemce u njihovom munjevitom naletu.”
Božidar S. Nikolajević (1887–1947), bavio se književnošću, novinarstvom i pisanjem istorijskih i dokumentarnih knjiga, a kroz svoja dela želeo je da započne dijalog o nekim teškim moralnim pitanjima društva koje je preživelo rat. Pored knjige Pod Nemcima, poznat je i po drugim delima koja se bave ratnim i poratnim vremenima, kao što je i knjiga Laž i kleveta.
Pod Nemcima je, dakle, istovremeno dokumentarni i književni prikaz okupacije Srbije od 1915. godine, koji govori o prinudnom suživotu sa Nemcima i Austrougarima. Ovakav suživot morao se postići kako bi se ublažile patnje stanovništva i ono spasilo streljanja i interniranja – o teškim odlukama se govori u ovom delu, i o onim koji su morali da ih donose jer je u pitanju bila borba za goli opstanak.
Najznačajniji motiv, ili barem jedan od najznačajnijih motiva, za pisanje ovakvog dela, i to samo nekoliko godina posle završetka rata, jeste da se odbrane oni koji su posle rata bili nepravedno optuženi da su sarađivali sa okupatorom. Autor ne pokušava da rehabilituje prave izdajnike, niti da okupatore prikaže kao saveznike, već da objasni – sa stanovišta onih koji su ostali u otadžbini – kompleksne izbore koje su civili ili predstavnici okupiranog stanovništva morali da donose, živeći pod konstantnim represijama i prinudnim merama okupacionih vlasti, živeći sa stalnim strahom od streljanja ili interniranja, gladi i bolesti.
Autentičan opis života pod okupacijom je ono što ovu knjigu čini posebnom. Ona sadrži mnoštvo svedočenja o svakodnevici – od borbe za hranu i ogrev, preko izgradnje privatnih i javnih odnosa u uslovima okupacije, do opisivanja ličnosti koje su, u najtežim okolnostima, pokazale i hrabrost i otpor. To čini memoare Pod Nemcima značajnim ne samo za istoričare već i za sve koji žele da razumeju duboke rane jednog društva, koje se tek otvaraju nakon završenog rata.
Posebno važan i interesantan deo ovog dela su izveštaji austrougarskih obaveštajnih službi, kojima se pokazuje struktura okupacionog aparata, način delovanja špijunske mreže, kontrolu stanovništva i mehanizme represije. Ovi dokumenti pružaju ne samo istorijsku građu već ukazuju i na to kako su okupacione vlasti shvatale svoj „posao” i kakvim su ga merama vršile.
Dakle, za knjigu Pod Nemcima možemo reći da je dokumentarna i, još i važnije, etička kritika predrasuda o „postupcima saradnje” sa okupatorom, pored toga što je beleška o istorijskim događajima koji su se desili u Srbiji tokom Prvog svetskog rata.
Podsećamo da su u okviru edicije Otrgnuto od zaborava reizdati i druga manje poznata ratna memoarska dela kao što su: Uspomene iz okupacije Stevana Maksimovića, Okupacija Dragiše Lapčevića, Moje uspomene Živojina Mišića, Pod okupacijom Borisava Stankovića, Dnevnik jednog dobrovoljca Pere Todorovića i mnoga druga.
Sva dela Božidara S. Nikolajevića možete videti OVDE, a delo Pod Nemcima OVDE.