G. Ruvarac i „Montenegrina” Lazara Tomanovića predstavlja jedno od značajnih polemičkih dela srpske istoriografije s kraja XIX veka. Nastala kao odgovor na knjigu Montenegrina: prilošci istoriji Crne Gore Ilariona Ruvarca, ova studija svedoči o složenim raspravama koje su se vodile oko načina tumačenja prošlosti Crne Gore, uloge istorijskih izvora i odnosa između naučnog pristupa i tradicionalnih predstava o prošlosti.
Ilarion Ruvarac, jedan od osnivača kritičke škole u srpskoj istoriografiji, svojim delom Montenegrina nastojao je da preispita pojedine stavove o crnogorskoj istoriji koji su tokom XIX veka bili široko prihvaćeni. Oslanjajući se na arhivsku građu i istorijske izvore, Ruvarac je ukazivao na potrebu da se prošlost proučava kritički, bez oslanjanja isključivo na predanja i romantičarska tumačenja. Takva metodologija izazvala je snažne reakcije, jer je dovodila u pitanje neke od tada ukorenjenih predstava o istoriji Crne Gore.
U delu G. Ruvarac i „Montenegrina” Lazar Tomanović polemiše sa pojedinim Ruvarčevim tumačenjima i nastoji da pokaže složenost istorijskih procesa koji su oblikovali crnogorsku prošlost. Autor razmatra pitanja odnosa Crne Gore sa Osmanskim carstvom i Mletačkom u očuvanju političke i duhovne tradicije.
Posebnu pažnju Lazar Tomanović posvećuje pitanju odnosa između formalnih političkih okolnosti i stvarnog istorijskog života Crne Gore. Nasuprot tumačenjima koja prošlost posmatraju pre svega kroz odnose sa velikim silama, on ističe značaj unutrašnjeg razvoja, narodne svesti o slobodi i uloge cetinjskih vladika kao ličnosti koje su, u uslovima nepostojanja modernih državnih institucija, predstavljale duhovno i političko jedinstvo naroda.
Oslanjajući se na istorijske zapise, dokumente i prethodna istraživanja, Tomanović iznosi sopstvene argumente u odbrani drugačijeg pogleda na pojedina pitanja crnogorske prošlosti. Njegova knjiga nije samo reakcija na Ruvarčev rad, već i svedočanstvo o široj raspravi o tome na koji način treba pisati istoriju i kako tumačiti odnos između istorijskih činjenica, tradicije i kolektivnog pamćenja.
Značaj dela G. Ruvarac i „Montenegrina” ogleda se upravo u tome što predstavlja jedan od dokumenata o razvoju istoriografske misli krajem XIX veka. Ono pokazuje da su pitanja izbora izvora, tumačenja prošlosti i odnosa prema istorijskom nasleđu bila predmet živih naučnih i društvenih rasprava. Kao polemički odgovor na jedno od najpoznatijih Ruvarčevih dela, ova knjiga ostaje važna za razumevanje istorije Crne Gore i razvoja srpske istoriografije.
Podsećamo da su u okviru edicije Otrgnuto od zaborava reizdate i druge istorijske studije, kao što su: Istorija srpskoga naroda Stanoja Stanojevića, Kratka povjesnica Srba Sime Lukin Lazića, Rat na Kosovu i Staroj Srbiji Jaše Tomića, Istorija Srba Vladimira Ćorovića i mnoge druge.
Sva dela Lazara Tomanovića pogledajte OVDE, a knjigu G. Ruvarac i „Montenegrina” OVDE.