Ilarion Ruvarac (1832–1905) bio je jedan od najznačajnijih srpskih istoričara XIX veka; bio je pravoslavni sveštenik, arhimandrit manastira Grgeteg, rektor Karlovačke bogoslovije i akademik. Naučni rad posvetio je proučavanju srpske nacionalne i crkvene istorije, a kao jedan od utemeljivača kritičkog pravca u srpskoj istoriografiji zalagao se za zasnivanje istorijskih istraživanja na pouzdanim izvorima, arhivskim dokumentima i naučnoj analizi, a ne na oslanjanje na predanja i legende.
Poreklo, detinjstvo i školovanje
Ilarion Ruvarac (svetovno ime Jovan Ruvarac) rođen je 1. septembra (13. septembra po novom kalendaru) 1832. godine u Sremskoj Mitrovici u svešteničkoj porodici. Ova ugledna porodica dala je srpskoj kulturi više značajnih ličnosti. I braća Ilariona Ruvarca bila su poznata i cenjena u svojim oblastima – Kosta je bio književnik (kome je Laza Kostić posvetio pesmu Spomen na Ruvarca), a Dimitrije istoričar.
Osnovno obrazovanje Ruvarac je stekao u Starom Slankamenu i Starim Banovcima, a gimnaziju do šestog razreda je pohađao u Sremskim Karlovcima, a potom je, sedmi i osmi razred, završio u Beču, gde je nastavio i studije. Studirao pravo i istoriju (1852–1856) i upoznao sa savremenim naučnim metodama istorijskog istraživanja. Završio je i Bogosloviju u Sremskim Karlovcima (1859), nakon čega je 1861. godine primio monaški čin i dobio ime Ilarion.
Crkvena i akademska delatnost
Veći deo života bio je vezan za Karlovačku bogosloviju, u kojoj je predavao od 1872, a od 1875. do 1882. godine obavljao je dužnost rektora. Godine 1874. postavljen je za arhimandrita manastira Grgeteg na Fruškoj gori, gde je ostao do kraja života. Kao arhimandrit i nastojatelj založio se za obnovu manastira, za koji je novi ikonostas oslikao Uroš Predić, jedan od najznačajnijih slikara tog doba.
Bio je redovni član Srpskog učenog društva, a potom i Srpske kraljevske akademije, preteče današnje Srpske akademije nauka i umetnosti, čime je i zvanično priznat njegov veliki naučni rad.
Utemeljivač kritičke škole
Ilarion Ruvarac zauzima izuzetno mesto u istoriji srpske nauke kao utemeljivač kritičke škole srpske istoriografije. U vreme kada su mnogi istoričari svoje zaključke zasnivali na narodnom predanju, epskoj poeziji i patriotskim predstavama o prošlosti, Ruvarac je insistirao na strogo naučnom pristupu. Smatrao je da istoričar mora da se oslanja isključivo na proverene istorijske izvore, arhivsku građu i naučnu metodologiju. Po njegovom mišljenju, istinsko rodoljublje nije podrazumevalo ulepšavanje nacionalne prošlosti.
Polemike i odbrana naučnog metoda
Zbog takvih stavova često je ulazio u polemike sa predstavnicima romantičarske struje srpske istoriografije, pre svega sa Pantom Srećkovićem. Jedna od najpoznatijih kritika koje su upućene Ilarionu Ruvarcu jeste esej Jaše Tomića Kritika Ruvarčeve škole, u kojem autor oštro osporava kritički pravac Ilariona Ruvarca, nazivajući ga „nerodoljubivom istorijom”. Polazeći od Ruvarčevih radova O knezu Lazaru, Seoba Srba i Crna Gora, Tomić nastoji da prikaže Ruvarca kao istoričara koji je bio preterano sklon kritikovanju sopstvenog naroda i nije umeo da istakne njegove vrline i istorijske zasluge.
Ruvarac je kritički preispitivao brojne ukorenjene istorijske predstave i legende, nastojeći da razdvoji istorijske činjenice od kasnije nastalih predanja. Posebno je ukazivao na to da narodna epika ima neprocenjivu književnu i kulturnu vrednost, ali da ne može biti pouzdan istorijski izvor. Njegov rad označio je prekretnicu u razvoju srpske istoriografije, jer je postavio naučne standarde koji će tokom narednih decenija postati opšteprihvaćeni.
Najznačajnija dela
Među njegovim najznačajnijim delima nalaze se studije O knezu Lazaru, O pećkim patrijarsima od Makarija do Arsenija III, Stari Slankamen, O cetinjskoj štampariji pre 
četiri stotine godina, Odlomci o grofu Đorđu Brankoviću i Arseniju Crnojeviću i Montenegrina. U ovim delima pokazao je izuzetnu sposobnost kritičke analize izvora, pažljivo ispitujući verodostojnost dokumenata i ispravljajući brojne dotadašnje istorijske zablude.
Naučno nasleđe
Iako su njegovi zaključci ponekad izazivali oštre reakcije savremenika, vreme je potvrdilo značaj njegovog naučnog pristupa. Istoričari koji su došli posle njega, poput Ljubomira Kovačevića i Stojana Novakovića, nastavili su razvoj kritičke istoriografije, oslanjajući se na načela koja je Ruvarac utemeljio.
Ilarion Ruvarac preminuo je 8. avgusta 1905. godine (21. avgusta po novom kalendaru) u manastiru Grgeteg, gde je i sahranjen. Danas se smatra jednim od najznačajnijih srpskih istoričara XIX veka i čovekom koji je utemeljio naučno proučavanje srpske prošlosti i postavio osnove moderne srpske istoriografije.
Sva dela Ilariona Ruvarca koja je objavio Portalibris pogledajte OVDE.