Praveći zbirke junačkih narodnih pesama, Vuk Stefanović Karadžić vodio je računa o njihovoj podeli, najpre prema vremenu o kojima govore i kada su najverovatnije i nastale. Ta osnovna podela na pesme najstarijih, srednjih i novijih vremena bila je pregledna i korisna za čitaoce i proučavaoce. Ali je jasno da se unutar nje mogu praviti i dodatne tematske celine. Upravo iz takvih potreba nastajale su manje zbirke. One koje su okupljale pesme o određenim porodicama ili junacima, kao što je zbirka Brankovići i Jakšići.
NARODNE PESME U SOCIJALIZMU
Tokom perioda socijalističke Jugoslavije postojala je izražena tendencija da se deca i mladi vaspitavaju kroz narodnu tradiciju i folklor. Zbog toga su često objavljivane pristupačne zbirke epskih pesama, ponekad i u džepnim ili skraćenim izdanjima.
U tom kontekstu nastaje i zbirka Brankovići i Jakšići. Ona na zanimljiv način okuplja pesme o dve značajne porodice srpske epike. Pokazuje kako je narod kroz pesmu gradio predstavu o velikim porodicama, čiji su članovi bili i vladari i ratnici, ali i moralni uzori.
PESME O PORODICAMA VELIKAŠA
U narodnoj poeziji često se izdvajaju dominantne porodice i junaci, bilo da su istorijski ili idealizovani. Zbirka Brankovići i Jakšići upravo potvrđuje tu ideju. O uglednoj kući iz koje potiču časni ljudi, spremni da brane narod i veru. Posebno je značajno što ove pesme donekle ublažavaju negativnu sliku o Vuku Brankoviću. On koji je u tradiciji često označen kao izdajnik. Kroz prikaz njegovih potomaka, koji su nakon Kosovskog boja čuvali ostatke državnosti, otvara se složeniji pogled na istorijske ličnosti.
BRANKOVIĆI IZBLIZA
U pesmama poput „Ženidbe Đurđa Smederevca“ i „Đurđeve Jerine“ upoznajemo članove porodice Branković i njihove odnose. Naravno, i širi društveni kontekst. Zbirka Brankovići i Jakšići donosi i likove koji su manje zastupljeni u poznatim Vukovim zbirkama. To su Banović Sekula, Jovana Kosovaca ili Oblak Radosava. Time se proširuje epski svet i omogućava čitaocu da se približi likovima koji nisu uvek u prvom planu, ali doprinose bogatstvu narodne tradicije.
PRERUŠAVANJE I LAŽNO PREDSTAVLJANJE
Jedan od upečatljivih motiva koji se provlači kroz zbirku Brankovići i Jakšići jeste prerušavanje i neprepoznavanje. Likovi često menjaju identitet, a ponekad ne prepoznaju ni najbliže srodnike. To što danas deluje gotovo neverovatno. Ovi motivi unose elemente napetosti i podsećaju na bajkovite i mitske strukture. One gde prerušeni junaci izazivaju strah i neizvesnost.
Marko Kraljević pojavljuje se kao nezaobilazan junak, u ulozi ujaka.
ZMAJ OGNJENI VUK
Isto tako i Zmaj Ognjeni Vuk. Njegovo ime nosi snažnu simboliku povezanu sa mitom, viteštvom i narodnim verovanjima o vukovima.
Kada je reč o porodici Jakšić, pesma „Jakšići kušaju ljube“ posebno osvetljava porodične odnose i moralni kodeks. U zbirci Brankovići i Jakšići prikazuje se ideal žene kao verne, pokorne i spremne na žrtvu za porodicu u koju se udala.
Razlika između snaha otkriva očekivanja koja su postojala u patrijarhalnom društvu. Naravno i važnost očuvanja porodice, čak i kada postoje nesuglasice. Deca i potomstvo imaju prioritet, pa se porodična celina čuva uprkos individualnim slabostima, bračnim neuglasicama, ili manama jednog partnera.
OČAJNA VREMENA
Upečatljiva je i pesma „Margita djevojka i Rajko vojvoda“. Ona govori o očaju nakon velikih gubitaka. Radnja smeštena u Sremu ukazuje da je ovaj prostor pripadao Srbiji. I jednako patio pod Turcima. Dok čin samoubistva junaka i junakinje, iako neuobičajen u našoj tradiciji, svedoči o snažnim emocijama i uticajima različitih stranih kulturnih obrazaca.
Ovakvi motivi dodatno produbljuju značenje zbirke Brankovići i Jakšići. Oni pokazuju da epska poezija ne govori samo o junaštvu već i o patnji i gubicima.
Na kraju, zbirka Brankovići i Jakšići udaljava se od samih kosovskih tema i više prikazuje svakodnevni život pod turskom vlašću. Rasvetljava i mentalitet naroda i njegove moralne vrednosti.
Ona nas, gotovo poput romana, uvodi u svet poznatih porodica i omogućava da kroz pesmu sagledamo istoriju, kulturu i identitet naših predaka. Upravo zbog toga njeno objedinjavanje u jednoj knjizi ima poseban značaj i vrednost. U okviru edicije Otrgnuto od zaborava Portalibris je izdao sve zbirke Vukovih narodnih pesama, ali i pesnika koji su pisali epske spevove o kosovu kao što su: Dragutin Ilić: Osvećeno Kosovo, Nikola Đorić: Epopeja o boju na Kosovom polju itd.