Zbirka Istočni biser Jovana Jovanovića Zmaja predstavlja posebno i neobično delo u opusu našeg pesnika. Za razliku od njegovih drugih zbirki, u ovoj se snažno oseća uticaj istočnjačke poezije. Nešto što nije uobičajeno za Zmaja. I sam pesnik u predgovoru naglašava da su pesme nastale prema motivima istočnjačkih autora, Njihove je stihove čitao i oni su mu se, kako sam kaže, osladili. Iako je Zmaj bio obrazovan čovek, dobro upoznat sa evropskim romantizmom i njegovim poetičkim obrascima, u ovoj zbirci pokazuje otvorenost ka tradicionalnim i drugačijim pesničkim nasleđima. Upravo je zato Istočni biser Jovana Jovanovića Zmaja retkost u romantičarskoj poeziji. Jer u njoj se obično pesnici oslanjaju na evropske, a ne na istočnjačke uzore.
ROMANTIČARSKI MOTIV LJUBAVI
Motiv ljubavi u Istočnom biseru dobija upravo romantičarski karakter. Ljubav se doživljava kao apsolutna i beskonačna vrednost. Idealizuje se privlačnost, strast, lepota, ispunjenje ljubavi, ali i večno tuženje za njom.
U pesmama se javlja i priziv smrti kao posledica nemogućnosti ostvarenja ljubavi. Ovakvo shvatanje ljubavi ima svoj koren u srednjovekovnoj trubadurskoj tradiciji. Taj doživljaj nastavljen je zatim u renesansnoj poeziji, a kasnije i u evropskom romantizmu. Ipak, pitanje je da li je ta ideja došla direktno kroz istorijski uticaj. Ili je pak deo opšteg razvoja ljudske civilizacije.
LJUBAV I BRAK KROZ ISTORIJU
Naime, u najranijim zajednicama ljubav nije bila shvatana kao smisao života. Bračne veze su uglavnom imale funkciju egzistencije i rađanja potomstva, ako se uopšte u tom kontekstu može govoriti o ljubavi.
U Istočnom biseru, međutim, ljubav je uzdignuta u središte života, kao ono što daje smisao postojanju. Taj model je postao osnova savremene kulture, i mi danas nismo samo uživaoci već ponekad i žrtve takve predstave o ljubavi. Ona je za nas vrhovna i nedostižna vrednost, koja određuje sve ostalo.
TUĐA POEZIJA KAO INSPIRACIJA
Zbirka otpočinje Zmajevom pesmom koja je u potpunosti njegova. U njoj iznosi svoja najiskrenija osećanja prema Istoku koji mu je poput majke, sestre ili neveste. Koji ga greje, raduje njegov duh i daje mu nov elan prema životu. Zmaj onako pesnički slikovito objašnjava kako su trenuci provedeni u čitanju istočnjačkih pesnika kao biseri (pa otud Istočni biser), koji su urodili plodom. Inspirisali su ga da i sam stvara, ali i da piše slobodne prevode ovih pesama.
VEZA SA BORISAVOM STANKOVIĆEM
Sličnost pesama u Istočnom biseru Jovana Jovanovića Zmaja sa stvaralaštvom Borisava Stankovića nije slučajna. Stanković nam, opisujući južne krajeve Srbije, približava sredinu u kojoj je turski uticaj bio snažan, ostavljajući dubok trag u životnoj filozofiji ljudi.
Tu prepoznajemo dert, „žal za mladost”. Zatim ljude koji su „bolni od samoga sebe”, kao i u Koštani, Nečistoj krvi i drugim Stankovićevim delima. Kod Zmaja u Istočnom biseru nailazimo na slične likove i lirske subjekte. Oni dele te iste emocije i uverenja: smisao života je fatalna žena i neostvarena ljubav za kojom se večno pati. Ili pak boemski život, gde se sve posvećuje piću, ljubavi i hedonističkoj potrazi za radošću.
Kao i kod Stankovića strast je ovde obojena mirisima i bojama prirode. Tu je cveće koje opija, noći koje bude emocije i slike koje čine da srce zadrhti. Zanimljivo je da je kult pijanstva i posvećenosti kafani u ovim pesmama vrlo izražen, što je neobično za istočnjačke stvaraoce, ako imamo u vidu da islamska religija zabranjuje alkohol.
FATALIZAM I NEMATERIJALISTIČKA FILOZOFIJA
Zmaj primećuje i njima svojstven fatalizam – verovanje u sudbinu protiv koje se ništa ne može. A to je suprotno evropskom čoveku. Jer on želi da se protiv sudbine bori i da je menja. Isto tako, promoviše se jedna nematerijalistička filozofija svojstvena umetnicima. Po njoj najveća radost je u osmehu i ljubavi drage, u uživanju u poeziji, vinu i prirodi, dok je lepota voljene iznad svih ostalih lepota.
Takav pogled na svet koji Zmaj prenosi u Istočnom biseru u potpunosti je u skladu sa romantičarskim principima, ali pošto nisu u pitanju direktni prevodi, ostaje pitanje da li su ti motivi baš takvi u originalima. Mada je logično da je istočnjački svet oduvek uporište i izvor iracionalnog i duhovnog, što je, čini se, bilo potrebno kroz vekove evropskom čoveku kao ravnoteža njegovom pragmatističkom i materijalističkom principu.
U Portalibrisovu ediciju Otrgnuto od zaborava uvrštene su i druge zbirke Jovana Jovanovića Zmaja, kao i svih istaknutih srpskih pesnika: Branka Radičevića, Laze Kostića, Đure Jakšića, Jovana Dučića, Milana Rakića itd.
Sva dela ovog autora možete pronaći OVDE.