Lazar Tomanović (1845–1932) bio je jedna od značajnih ličnosti srpskog političkog i kulturnog života na prostoru Crne Gore i Primorja. Kao političar, publicista, književnik i urednik, više od pola veka učestvovao je u javnom životu svoga vremena. Njegov rad obuhvatao je različite oblasti – od državne uprave i politike do publicistike i književnosti, a posebno mesto u njegovom stvaralaštvu zauzimaju dela posvećena istorijskim i političkim temama.
Poreklo i školovanje
Lazar Tomanović rođen je 30. marta 1845. godine u Lepetanima, u Boki kotorskoj. Njegova porodica vodila je poreklo iz plemena Cuca u Staroj Crnoj Gori, a veza sa Primorjem obeležila je njegov kasniji životni i politički rad.
Prve godine školovanja proveo je u rodnom mestu i manastiru Savina, gde je njegov talenat zapazio učitelj i preporučio ga vladici dalmatinskom Stefanu Kneževiću. Zahvaljujući tome, školovanje je nastavio u Srpskoj gimnaziji i Pravoslavnoj bogosloviji u Zadru. Tokom boravka u Zadru uključio se u rad srpskih omladinskih organizacija i učestvovao u pokretanju lista Prvenac, što je bio prvi korak u njegovom dugom bavljenju publicistikom.
Školovanje je nastavio u Novom Sadu, a potom je studirao pravo u Pešti i Gracu. Boravak u tadašnjim kulturnim centrima omogućio mu je da upozna savremene političke i intelektualne tokove, kao i ličnosti koje su uticale na njegovo formiranje, među kojima su bili Svetozar Miletić i Mihailo Polit-Desančić.
Političko delovanje i rad u Crnoj Gori
Po završetku školovanja Lazar Tomanović se uključuje u politički i javni život Primorja. Kao jedan od prvaka Srpske narodne stranke delovao je u okviru političkih prilika Austrougarske monarhije i bio poslanik na Dalmatinskom saboru u Zadru. Učestvovao je u organizovanju srpskog političkog života i zalagao se za kulturne interese srpskog naroda na Primorju.
Njegov javni rad nastavljen je na Cetinju, gde je obavljao brojne državne dužnosti. Bio je sekretar Senata, sudija Velikog suda, a kasnije predsednik vlade Crne Gore i ministar inostranih poslova. Obavljao je i dužnosti ministra pravde i unutrašnjih poslova, a poslednjih godina profesionalnog rada bio je direktor Cetinjske gimnazije.
Publicistički i književni rad
Pored politike, jedna od najvažnijih oblasti Tomanovićevog delovanja bila je publicistika. Još kao mlad sarađivao je sa srpskim listovima, a njegovi tekstovi objavljivani su u Zastavi, Matici, Pančevcu i drugim časopisima.
Poseban značaj ima njegov rad u uređivanju listova Glas Crnogorca i Nova Zeta. Kroz ove publikacije nastojao je da podstakne kulturnu razmenu i povezivanje Crne Gore sa širim srpskim kulturnim prostorom. Kao urednik i pisac bavio se istorijskim pitanjima, političkim prilikama i ličnostima koje su oblikovale prošlost ovih prostora.
Bio je savremenik i prijatelj značajnih stvaralaca svoga doba, među kojima su bili Laza Kostić i Simo Matavulj, sa kojima je delio interesovanja za književnost i kulturu.
Najznačajnija dela Lazara Tomanovića
Najpoznatije delo Lazara Tomanovića je monografija Petar II Petrović Njegoš kao vladalac (1896), u kojoj je proučavao Njegoševu državničku ulogu i značaj u istoriji Crne Gore. Ovo delo predstavlja važan prilog proučavanju ličnosti jednog od najznačajnijih srpskih vladara i pesnika.
Pored ove monografije, značajna su i dela G. Ruvarac i „Montenegrina”(1899) i Povodom aneksije Bosne i Hercegovine (1909), u kojima je razmatrao istorijska i politička pitanja svog vremena.
Lazar Tomanović preminuo je 2. novembra 1932. godine u Jošicama kod Herceg Novog. Iza njega je ostao obiman rad koji svedoči o jednom vremenu velikih političkih promena i o ličnosti koja je svojim delovanjem povezivala državnu službu, novinarstvo, književnost i istorijsko promišljanje.
Danas se Lazar Tomanović pamti kao jedan od značajnih predstavnika srpskog kulturnog i političkog života na Primorju, čija dela predstavljaju vredan izvor za razumevanje istorije i ideja XIX i početka XX veka.
Sva dela Lazara Tomanovića pogledajte OVDE.