Šta Stojan Novaković kaže o predustaničkom vremenu u studiji „Srbi i Turci”?

Novaković_stojan_1
Novaković_stojan_1

Studije Stojana Novakovića o periodima života srpskog naroda pod Turcima dragocene su iz više razloga. Objektivnih, kritičkih radova o ovome periodu, koji sistematično, precizno i detaljno govore o datoj materiji, nema mnogo. Uz to, današnja istraživanja prave se sa velikom vremenskom distancom, dok je za vreme Stojana Novakovića Osmansko carstvo i dalje bilo realni faktor koi je značajno uticao na tok života  i društveno i političko stanje Srbije.

U ovoj studiji, „Srbi i Turci”, vidimo prepoznatljiv stil Stojana Novakovića – jezički, on i dalje odiše vremenom u kojem Novaković piše, pa uočavamo nešto duže rečenice, katkada date u inverziji, i nešto arhaičniju leksiku. Prepoznaje se i težnja ka kritičkom rasuđivanju, faktografiji, datiranju, pozivanju na izvore – što najavljuje pravi naučni stil koji ovakav tip studije I zahteva.

„Srbi i Turci” pojaviće se prvi put 1893. godine, i već tad privući ne samo pažnju naučne već i javnosti uopšte. Jedan od razoga nesumnjivo je i taj što studija nije imala samo za cilj da oslika događaje pred dolazak Turaka i borbe koje su potom usledile, već je ona predstavljala i jednu vrstu poučne opomene. Kako je Stojan Novaković zabeležio, „istorija može biti učiteljica života i kada neće”. To će nagnati Stojana Novakovića da u ovom radu „Srbi I Turci” vrlo često zađe u diskusiju kako je situacija mogla da se odvija da su donošene pametnije odluke, da situaciju analizira i osvetli je iz više uglova. Otuda je mogla biti prijemčiva i za šire čitalaštvo njegovog vremena.

U ovoj istoriografskoj studiji Novaković polazi od opšte slike i stanja na Balkanskom poluostrvu. Prvo, oslikava opšte stanje u 13. i 14. veku, pre nego što će nastupiti velika najezda Osmanlija na Balkanu. Na samom početku, vrlo zanimljiv je pristup Novakovićev – on polazi od dve centralne ličnosti – kralja Milutina na našoj, i sultana Osmana na drugoj strani. Njihovi su portreti vrlo upečatljivi. U to vreme, Osmansko carstvo još uvek nije imalo onaj značaj koji će imati kasnije. No, postoji jedno svojstvo koje je bitno za vlast obojice ovih vladara – i kralj Milutin i Osman bili su vladaoci država u usponu, koje su pretendovale da postanu velike sile, koje će, kako to Stojan Novaković predstavlja, imati da odrede sudbinu Balkanskog poluostrva.

Odatle se postupno prate značajni događaji i ličnosti, čiji će ishodi i delovanje promeniti sliku Balkanskog poluostrva. Pored Osmanskog carstva, nije bilo moguće izostaviti ni uticaj drugih velikih sila toga vremena. Otuda Novaković prati naročito odnos Carigrada prema Osmanlijama, a koji će takođe značajno odrediti tursko pozicioniranje na Balkanu. U tom maniru, Stojan Novaković će se naročito osvrnuti na politiku Jovana Kantakuzina, njegovo oslanjanje na Osmanlije tokom unutrašnjih državnih borbi, kada upravo i dolazi do stalnog nastanjenja Turaka na dardanelskoj obali, čime su oni tada pravili prve korake ka formiranju države na Balkanu.

Prateći Jovana Kantakuzina, on ne izostavlja ni njegovu borbu sa Stefanom Dušanom. Zanimljivi su i dragoceni uz to i opisi ženskih ličnosti toga vremena, naročito „Jelene Dušanovice”, koju ističe kao važnu figuru toga vremena, koja je imala udela čak i u donošenju odluka.

Stojan Novaković dalje sa podjednakom pažnjom prati i postepeno slabljenje srpske države koje se odvijalo zajedno sa jačanjem Osmanskog carstva. Kritičari primećuju da je tu jedan od trenutaka kada Stojan Novaković na trenutak napustio objektivnost. Iako cela studija „Srbi i Turci” pokazuje težnju Stojana Novakovića da objektivno predstavi događaje, pristrasno je stupio prema dvema ličnostima, knezu Lazaru i Vuku Brankoviću, braneći prvog, odnosno bivajući potpuno protiv drugog. Otkuda to?

Uzroke za ovakav potez Stojana Novakovića treba tražiti u onome što ovaj polihistor srpske kulture vidi kao uzrok pada srpske države. Stojan Novaković u svom delu „Srbi i Turci” objašnjava da je propast srpske države usledio jer se izgubio osećaj za jedinstvo.  Kako objašnjava, Turci su bili ujedinjeni i imali snažnu i stabilnu unutrašnju politiku, dok je kod Srba, čim je došlo do toga da postoje vlastodršci manjih oblasti, to dovelo do trvenja i sukoba. Svaki je gledao samo svoj interes i želeo da pojača svoju vlast i bude predvodnik, gubeći iz vida opšte dobro. U tom smislu, Stojan Novaković je, vođen delom i kulturnim i epskim nasleđem, stao na Lazarevu stranu. Tek je savremena istorija ispravila pogrešnu predstavu o izdajstvu Vuka Brankovića.

Studija „Srbi i Turci” sa svojim poučnim temeljom naglašava prirodu srpske vlasti sve do današnjih dana – potreba za moćnim predvodnikom, večito razdrobljena unutrašnja vlast i nemogućnost sagledavanja ranijih grešaka  i učenja iz njih – sve to Stojan Novaković primećuje, i tu se zaustavlja, da bi dalje stanje, život pod Turcima i potom Prvi srpski ustanak oslikao u drugim studijama „Vaskrs države srpske” i „Tursko carstvo pred srpski ustanak: 1780–1804”.

Ovo, ali i druga izdanja iz edicije „Otrgnuto od zaborava” možete naći na sajtu www.portalibris.rs. Tu se mogu naći i druga zanimljiva štiva čija je tematika istorijska. Među  njima su Karađorđe i Prvi srpski ustanak Vladimira Ćorovića, Iz nove spske istorije Mihaila Gavrilovića, Vitlo i druge priče, Pad sa građevine, Crvene magle, Pripovetke i Devetsto treća Dragiše Vasića, Todor od Stalaća Miloša Cvetića, Dnevnik jednog dobrovoljca Pere Todorovića, Memoari Prote Mateje Nenadovića, Prve žrtve Andre Gavrilovića.

Оставите одговор

Ваша адреса е-поште неће бити објављена. Неопходна поља су означена *